Mal ya da hizmet alımından doğan senetsiz borç 320 Satıcılar hesabına yazılır. 329 Diğer Ticari Borçlar, ticari nitelikte olup 320, 321 ve 326 hesaplara girmeyen artık kalemler için ayrılmıştır; olağan bir alım faturasının orada işi yoktur. Ortaktan alınan borç zaten ticari değildir, yeri 331 Ortaklara Borçlar hesabıdır.
Sekiz hesap çiftinin her birinde asıl işe yarayan soru tanım değil, şu: yanlış hesabı seçince mizanda tam olarak ne bozulur? Çünkü ön muhasebede hata, fişi keserken değil, üç ay sonra mutabakat tutmadığında ya da beyanname ters döndüğünde fark ediliyor.
Borç ve alacak tarafı#
320 Satıcılar ↔ 329 Diğer Ticari Borçlar#
320, tedarikçiye olan senetsiz ticari borcun tek adresi. 321 Borç Senetleri senede bağlananları, 326 Alınan Depozito ve Teminatlar ise iade edilecek tutarları taşır. Geriye kalan ve yine de ticari sayılan istisnai kalemler 329'a düşer.
Hatanın bedeli mutabakatta ortaya çıkıyor. Tedarikçiniz kendi 120 Alıcılar hesabında sizi tek bir bakiyeyle izlerken, siz aynı cariyi 320 ve 329 arasında bölmüşseniz, gönderdiğiniz mutabakat mektubu tutmaz. Ay sonu cari yaşlandırma raporunda da tedarikçi iki ayrı satırda görünür ve toplam borcunuzu yanlış okursunuz.
Bir de tersi var: ortağın şirkete koyduğu parayı 320'ye yazmak. Bu kayıt, ortak cari hesabını ticari borç gibi gösterir ve adat faizi ile örtülü kazanç tartışmasının zeminini bulanıklaştırır. Ortağa borç 331'e, ortaktan alacak 131 Ortaklardan Alacaklar hesabına gider.
120 Alıcılar ↔ 136 Diğer Çeşitli Alacaklar#
120, yalnızca mal ve hizmet satışından doğan senetsiz alacağı taşır. Personele verilen borç para 196 Personel Avansları, ortağa kullandırılan tutar 131, bunların dışında kalan ticari olmayan alacaklar 136'dır.
Bu ayrımın vergisel bir sonucu var. Vergi Usul Kanununun 323. maddesi, şüpheli alacak karşılığı ayrılabilmesi için alacağın ticari kazancın elde edilmesiyle ilgili olmasını arıyor. 136'ya yazılması gereken bir alacağı 120'de tutup karşılık ayırdığınızda, ayrılan karşılık kanunen kabul edilmeyen gidere dönüşür. Aynı maddede dava ve icra takibine değmeyecek küçük alacaklar için 2026 yılında 25.000 TL'lik bir alt sınır var; bu imkânı kullanabilmek de alacağın doğru hesapta durmasına bağlı.
Stok tarafı#
153 Ticari Mallar ↔ 157 Diğer Stoklar#
153, satmak üzere alınan malın hesabı. 157 Diğer Stoklar ise diğer stok hesaplarının hiçbirine girmeyen artık, hurda ve kullanılamaz hâle gelmiş kalemler için. Ofiste tüketilecek kırtasiye ve temizlik malzemesinin yeri ise 150 İlk Madde ve Malzeme.
Yanlış kullanım, stok analizini sessizce bozar. Modası geçmiş ya da bozulmuş malı 153'te tutmaya devam ederseniz, birim maliyet ortalamanız gerçekte satılamayacak mallarla yukarı çekilir ve 158 Stok Değer Düşüklüğü Karşılığı ayırma ihtiyacını hiç görmezsiniz. Tersine, satılabilir malı 157'ye atarsanız, o mal satıldığında maliyeti 621 Satılan Ticari Mallar Maliyeti yerine başka bir yerden çıkar ve brüt satış kârı anlamsızlaşır.
153 Ticari Mallar ↔ 770 Genel Yönetim Giderleri#
Ön muhasebedeki en pahalı hata bu. Alış faturasını doğrudan gider yazmak, kaydı kolaylaştırdığı için cazip görünür; sonucu ise stokun bilançodan silinmesidir.
Rakamla bakalım. İzmir'de hırdavat toptancılığı yapan bir limited şirket, aynı ürünü üç partide alıyor:
| Parti | Adet | Birim fiyat | Tutar |
|---|---|---|---|
| 1 | 1.000 | 180 TL | 180.000 TL |
| 2 | 600 | 210 TL | 126.000 TL |
| 3 | 400 | 240 TL | 96.000 TL |
| Toplam | 2.000 | — | 402.000 TL |
Ağırlıklı ortalama birim maliyet 402.000 / 2.000 = 201 TL. Dönem içinde 1.500 adet, tanesi 280 TL'den satılıyor.
- Satış hasılatı: 1.500 × 280 = 420.000 TL
- Satılan malın maliyeti: 1.500 × 201 = 301.500 TL
- Dönem sonu stok: 500 × 201 = 100.500 TL
- Brüt satış kârı: 420.000 − 301.500 = 118.500 TL
Şimdi alışın tamamı 770'e yazılmış olsun. Gider 402.000 TL olarak düşer, kâr 420.000 − 402.000 = 18.000 TL'ye iner ve bilançoda stok sıfır görünür. Kâr 100.500 TL düşük, aktif toplamı 100.500 TL eksik. İncelemede bu fark dönemsellik ilkesine aykırılık olarak matraha eklenir; üstelik banka kredi başvurusunda sunulan bilançonuz da olduğundan zayıf görünür.
Partiler farklı fiyatlardan geldiğinde 153'ün bakiyesini tek bir fiyatla çarpamazsınız; doğru rakam ağırlıklı ortalama maliyet hesaplama mantığıyla, her partinin adedi ağırlık olarak kullanılarak çıkar.
Aynı bölümde ikinci bir tuzak var: sipariş avansı. Malı sipariş edip ön ödeme yaptığınızda mal henüz elinizde değildir, dolayısıyla 153'e girmez. Ödenen tutarın yeri 159 Verilen Sipariş Avansları. Avansı doğrudan 320'ye borç yazan işletmelerde tedarikçi cari hesabı borç bakiyesi verir ve mizan okunduğunda "tedarikçiye fazla ödeme yapılmış" gibi görünür. Mal geldiğinde 159 kapatılır, tutar 153'e aktarılır.
Yakın bir hata da 255 Demirbaşlar ile gider hesapları arasında yaşanıyor. 2026'da 12.000 TL'yi aşmayan alet, edevat ve demirbaş doğrudan gider yazılabilir; bu tutarı aşan alım 255'e girer ve amortismana tabi tutulur. Sınırın hangi tarafında olduğunuza bakmadan atılan her kayıt, ya gideri öne çeker ya da gereksiz yere aktifleştirir.
KDV tarafı#
191 İndirilecek KDV ↔ 391 Hesaplanan KDV#
191 alışta yüklendiğiniz, 391 satışta müşteriden tahsil ettiğiniz KDV'dir. Biri aktifte alacak hakkı, diğeri pasifte borç. Yön karıştığında beyanname ters döner.
Yukarıdaki örnekten devam edelim. Alışların KDV'si 402.000 × %20 = 80.400 TL, satışın KDV'si 420.000 × %20 = 84.000 TL.
Doğru kayıtta dönem sonunda 391 borçlandırılıp kapatılır, 191 alacaklandırılıp kapatılır ve aradaki 3.600 TL 360 Ödenecek Vergi ve Fonlar hesabına alınır. Ödenecek KDV 3.600 TL.
Alış KDV'sini yanlışlıkla 191'e borç yazmak yerine 391'e alacak yazarsanız, 391 bakiyesi 84.000 + 80.400 = 164.400 TL'ye çıkar ve 191 boş kalır. Beyannamede indirilecek KDV görünmediği için ödenecek KDV 164.400 TL çıkar. Aradaki fark 160.800 TL — ve bu tutar, düzeltme beyannamesi verilene kadar ödenmiş olur. Beyannameye gitmeden önce rakamın tutup tutmadığını görmek için KDV beyannamesi hesaplama ekranında matrahları karşılaştırmak, mizandaki bakiyeyi doğrulamanın en hızlı yolu.
190 Devreden KDV ↔ 191 İndirilecek KDV#
Çoğu kaynak devreden KDV'yi 191'de gösterir; oysa Tek Düzen Hesap Planında devreden KDV'nin hesabı 190'dır. 191, yalnızca cari dönemde yüklenilen KDV'nin biriktiği yerdir.
Farkın önemi bir sonraki ay ortaya çıkıyor. Diyelim ki takip eden dönemde alışların KDV'si 120.000 TL, satışların KDV'si 70.000 TL. İndirilecek tutar hesaplanandan 50.000 TL büyük olduğu için bu fark 190'a aktarılır ve izleyen dönemde 191'e devreder. Devreden tutarı 190'a almayıp 191'de bırakırsanız, yeni dönemin alışları da aynı hesaba borç yazıldığında 50.000 TL ikinci kez indirim konusu edilmiş olur. Mizanda hiçbir uyarı çıkmaz, çünkü hesap teknik olarak dengededir.
Gider tarafı#
760 Pazarlama, Satış ve Dağıtım Giderleri ↔ 770 Genel Yönetim Giderleri#
760, satışı gerçekleştirmek için katlanılan giderleri taşır: nakliye, ambalaj, reklam, fuar, satış personelinin ücreti, kargo. 770 ise işletmenin yönetimiyle ilgili olanları: genel müdür ücreti, muhasebe ve hukuk hizmet bedeli, ofis kirası, aidat.
Bu ayrım vergiyi değiştirmez. İkisi de sonuç hesaplarına aktarılır, biri 631 diğeri 632 üzerinden gelir tablosuna girer ve dönem kârı aynı kalır. Bozulan şey yönetim görüşü. Cirosu %40 artan bir işletmede pazarlama giderlerinin ne kadar arttığını göremezseniz, büyümenin kendi maliyetini karşılayıp karşılamadığını da bilemezsiniz. Kargo bedelini 770'e atan bir e-ticaret işletmesinde satış hacmiyle birlikte şişen gider, sabit yönetim gideri gibi görünür.
Kasa tarafı#
100 Kasa ↔ 108 Diğer Hazır Değerler#
100, yalnızca fiilen kasada duran nakit içindir. Kredi kartı slipleri, henüz tahsil edilmemiş çekler ve benzeri kalemler 108 Diğer Hazır Değerler hesabında izlenir.
Perakendede en sık görülen hata bu. 50.000 TL'lik POS satışını doğrudan 100'e yazarsanız, kasa bakiyeniz o gün 50.000 TL fazla görünür ama kasada o para yoktur; gün sonu sayımı hiçbir zaman tutmaz. Doğru akış iki adımlı: satış anında 108 borçlandırılır, banka üç gün sonra %2 komisyonu düşüp 49.000 TL yatırdığında 102 Bankalar 49.000 TL, 653 Komisyon Giderleri 1.000 TL borç, 108 ise 50.000 TL alacak yazılarak kapatılır. Komisyonu ayrı satır olarak görmeyen bir işletme, yıllık POS maliyetinin ne olduğunu da hiç öğrenemez.
Hatayı erken yakalamanın üç işareti#
Mizanı ay sonunda tepeden aşağı okumak yerine, üç kontrol çoğu hatayı ilk haftada yakalıyor.
Birincisi, ters bakiye. 320 borç bakiyesi veriyorsa ya fazla ödeme yapılmıştır ya da tahsilat yanlış hesaba işlenmiştir; 153 alacak bakiyesi veriyorsa satış maliyeti stoktan fazla düşülmüştür.
İkincisi, 391 ile satış hasılatının oransal uyumu. Tamamı %20 oranlı satış yapan bir işletmede 391 bakiyesinin 600 Yurtiçi Satışlar bakiyesine oranı %20'den belirgin sapıyorsa, ya oran yanlış uygulanmıştır ya da bir alış KDV'si yanlış tarafa yazılmıştır.
Üçüncüsü, dönem sonu stok ile fiziki sayımın karşılaştırılması. Aradaki fark tek başına stok kaybını göstermez; çoğu zaman gösterdiği şey, alış faturalarının bir kısmının stok yerine gider hesabına yazılmış olmasıdır.
Fatura girişinde hesap kodunu kişinin hafızasına bırakmak yerine ürün ve gider türüne göre önceden eşleştiren bir ön muhasebe düzeni, bu üç kontrolün ihtiyacını da azaltıyor. PONEO'da alış faturası kaydedilirken stok kalemi ile gider kalemi ayrı akışlarda ilerlediği için, 153'e girmesi gereken bir alışın 770'e düşmesi baştan engelleniyor.
- tek düzen hesap planı hesap kodları
- 320 satıcılar hesabı
- 153 ticari mallar hesabı
- 191 indirilecek kdv 391 hesaplanan kdv
- muhasebe fişi nasıl kesilir
- hesap planı açıklamaları
