Muhasebe sözlüğü
Faturanızda, mali müşavirinizin e-postasında ya da GİB ekranında karşınıza çıkan terimlerin kısa tanımları. Kanunda tanımı ya da kuralı olan terimlerin altında dayanak maddesi, her terimin altında konuyu ayrıntılı anlatan sayfanın bağlantısı var.
Son güncelleme:
- Dayanak madde yazılı
- Rakamlar tek kaynaktan türer
- Satış metni değil tanım
Sözlük 30 terimi 5 başlıkta toplar: belgeler, e-Dönüşüm, vergiler, kayıt düzeni ve dönem sonu. Kanunda tanımı ya da kuralı olan terimlerin dayanağı Vergi Usul Kanunu (VUK), Katma Değer Vergisi Kanunu (KDVK), Gelir Vergisi Kanunu (GVK), Kurumlar Vergisi Kanunu (KVK), KDV Genel Uygulama Tebliği ve e-Belgeleri düzenleyen 509 Sıra No.lu VUK Genel Tebliği'dir; cari hesap, mizan, tediye makbuzu ve kontör gibi terimler ise kanundan değil ticari uygulamadan gelir.
Tanımlar kısa tutuldu ve tutar içermez; yalnız tanımın parçası olan hadler (doğrudan gider yazılabilecek demirbaş tutarı ve şüpheli alacakta dava şartı aranmayan alacak sınırı) 2026 değeriyle yazılı. Uygulamanın ayrıntısını, örnekleri ve güncel tutarları her terimin bağlantı verdiği sayfa, araç ya da yazı anlatır.
- Sözlük
- 30 terim
- Okuma
- ~9 dk
- Sık sorulan
- 2 soru
Belgeler: satış, alış ve tahsilat
Satışta, alışta ve para el değiştirirken düzenlenen belgeler. Kanunda sayılanların dayanağı tanımın altında yazılı; dayanağı yazmayanlar ticari teamülden gelir.
Fatura
Satılan mal ya da yapılan iş karşılığında müşterinin borçlandığı tutarı göstermek üzere satıcının müşteriye verdiği ticari belge. Alıcı tüccar, serbest meslek erbabı, defter tutan çiftçi ya da vergiden muaf esnafsa tutar ne olursa olsun; diğer alıcılarda bedel fatura düzenleme sınırını aştığında ya da alıcı istediğinde düzenlenir.
Dayanak: VUK md. 229 ve 232 · Ayrıntı: Fatura mı Fiş mi? Belge Düzeni ve Fatura Haddi
İrsaliye (sevk irsaliyesi)
Taşınan malın yanında bulunması gereken belge: mal alıcıya teslim için satıcı tarafından taşınıyorsa satıcı, alıcı tarafından taşınıyorsa alıcı düzenler. Satış olmasa da malın şubeler arasında taşınmasında ya da satılmak üzere bir komisyoncuya gönderilmesinde gerekir; elektronik düzenlenen hâli e-İrsaliyedir.
Dayanak: VUK md. 230; 509 Sıra No.lu VUK Genel Tebliği · Ayrıntı: e-İrsaliye sayfası
Proforma fatura
Satış kesinleşmeden önce alıcıya gönderilen ve satışın miktarını, fiyatını, teslim ve ödeme koşulunu gösteren ön belge; çoğu zaman ön ödemeye ya da alıcının resmî işlemlerine dayanak olur. Vergi Usul Kanunu'nda sayılan belgelerden değildir, satışın belgesi sonradan düzenlenen faturadır.
Ayrıntı: Teklif hazırlama sayfası
Tahsilat makbuzu
Nakit ya da çekle alınan bir ödemenin karşılığında parayı alanın düzenleyip ödeyene verdiği belge; kimden, hangi tarihte, ne kadar alındığını gösterir. Borcun ödendiğini kanıtlar ama Vergi Usul Kanunu'nda sayılan belgelerden değildir; satışın faturası ayrıca düzenlenir.
Ayrıntı: Cari hesap takibi sayfası
Tediye makbuzu
Kasadan yapılan nakit ödemede düzenlenen ve parayı alana imzalatılan belge; tahsilat makbuzunun tersidir. Paranın kime, ne için ve ne kadar ödendiğini gösterir ve kasa kaydının dayanağı olur.
Ayrıntı: Kasa ve banka takibi sayfası
Gider pusulası
Belge düzenleme zorunluluğu olmayan birinden, örneğin vergiden muaf esnaftan mal alındığında ya da ona iş yaptırıldığında alıcının düzenleyip satıcıya imzalattığı belge. Malın teslimi ya da hizmetin yapıldığı tarihten itibaren en geç yedi gün içinde düzenlenir; muaf esnaf için düzenlenen gider pusulası onun verdiği fatura hükmündedir.
Dayanak: VUK md. 234 · Ayrıntı: Gider pusulası rehberi
Müstahsil makbuzu
Gerçek usulde vergilendirilmeyen bir çiftçiden mal satın alan tüccarın ya da defter tutan çiftçinin, bedeli öderken iki nüsha düzenlediği makbuz; alıcıda kalan nüsha fatura yerine geçer. Çiftçi dışındaki, belge düzenleme zorunluluğu olmayan satıcılardan alımda gider pusulası düzenlenir.
Dayanak: VUK md. 234 ve 235 · Ayrıntı: Gider pusulası mı, müstahsil makbuzu mu?
e-Dönüşüm: elektronik belgeler ve kontör
Elektronik belgelerin tanımı ve hangi belgenin kime düzenleneceği 509 Sıra No.lu VUK Genel Tebliği'nde yazılı.
e-Fatura
509 Sıra No.lu VUK Genel Tebliği'ndeki şartlara uygun olarak elektronik belge biçiminde oluşturulan fatura; e-Fatura uygulamasına kayıtlı kullanıcılara düzenlenir. Satıcı ve alıcının ikisi de kayıtlıysa aralarındaki faturaların tamamı e-Fatura olmak zorundadır.
Dayanak: 509 Sıra No.lu VUK Genel Tebliği · Ayrıntı: e-Fatura sayfası
e-Arşiv fatura
e-Fatura dışında kalan elektronik fatura: e-Fatura uygulamasına kayıtlı olmayan mükelleflere ve vergi mükellefi olmayan alıcılara düzenlenir. Kâğıt faturayla aynı hukuki niteliktedir; alıcıya isteğine göre kâğıt ya da elektronik ortamda, internet satışlarında ise elektronik ortamda iletilir.
Dayanak: 509 Sıra No.lu VUK Genel Tebliği · Ayrıntı: e-Arşiv sayfası
e-SMM (e-Serbest Meslek Makbuzu)
Serbest meslek erbabının mesleki faaliyetine ilişkin her tahsilat için düzenlediği serbest meslek makbuzunun elektronik belge biçimindeki hâli. Makbuzu düzenlemek serbest meslek erbabının, istemek ve almak müşterinin ödevidir.
Dayanak: VUK md. 236; 509 Sıra No.lu VUK Genel Tebliği · Ayrıntı: e-SMM sayfası
Mali mühür
Gelir İdaresi Başkanlığı için TÜBİTAK BİLGEM Kamu Sertifikasyon Merkezi'nin oluşturduğu, e-Belgeyi onaylamaya yarayan elektronik sertifika. Tüzel kişiler e-Belgelerini mali mühürle onaylar, gerçek kişiler nitelikli elektronik sertifikayla (e-imza) imzalayabilir ya da mali mühür kullanabilir; özel entegratörle çalışan mükellef, belgelerinin entegratörün mali mührüyle onaylanmasına izin verebilir.
Dayanak: 509 Sıra No.lu VUK Genel Tebliği · Ayrıntı: e-Fatura sayfası (onay araçları)
Özel entegratör
e-Belgelerin oluşturulması, imzalanması ve iletilmesinde mükelleflere hizmet veren, teknik yeterliği test edilip Gelir İdaresi Başkanlığından izin almış kuruluş. PONEO PRO'da e-Fatura, GİB'in yetkilendirdiği bir özel entegratörün hattından gönderilir.
Dayanak: 509 Sıra No.lu VUK Genel Tebliği · Ayrıntı: Fiyatlandırma: entegratör hattı ve kontör
Kontör
Özel entegratör üzerinden gönderilen ve alınan e-Belgeler için önceden satın alınan kullanım birimi. Hangi hareketin kaç kontör düşeceği programdan programa değişir; birçoğunda gelen belge de kontör düşer, GİB portalından düzenlenen belge ise kontör tüketmez.
Ayrıntı: e-Fatura Kontör Maliyeti Hesaplama
Vergiler, kesintiler ve beyannameler
İşletmenin her ay ya da üç ayda bir karşılaştığı vergi terimleri; oran ve tutarlar bağlantı verilen araçlarda güncel değeriyle yazılı.
KDV (katma değer vergisi)
Türkiye'de ticari, sınai, zirai ve serbest meslek faaliyeti çerçevesinde yapılan teslim ve hizmetler, mal ve hizmet ithalatı ve kanunda sayılan diğer teslim ve hizmetler (örneğin GVK md. 70 kapsamındaki kiralamalar) üzerinden alınan vergi. Malı teslim eden ya da hizmeti yapan KDV'yi faturada hesaplayıp beyan eder; KDV mükellefi alıcı, kendisine düzenlenen faturada gösterilen KDV'yi hesapladığı vergiden indirebilir.
Dayanak: KDVK md. 1, 8 ve 29 · Ayrıntı: KDV Hesaplama
KDV tevkifatı
Satıcının hesapladığı KDV'nin bir kısmının ya da tamamının, satıcı yerine alıcı tarafından sorumlu sıfatıyla beyan edilip ödenmesi. Hangi işlemlerde ve hangi oranda uygulanacağı KDV Genel Uygulama Tebliği'nde sayılıdır; orada sayılmayan işlemde tevkifat yapılmaz.
Dayanak: KDVK md. 9; KDV Genel Uygulama Tebliği I/C-2.1 · Ayrıntı: KDV Tevkifatı Hesaplama
Stopaj (gelir vergisi tevkifatı)
Ücret, serbest meslek ücreti ve kira gibi kanunda sayılan ödemeleri yapan vergi sorumlusunun (şirketler, kamu idareleri, dernek ve vakıflar, gerçek usulde vergilendirilen tüccar ve serbest meslek erbabı gibi), ödeme sırasında karşı tarafın gelir vergisine mahsuben kestiği vergi. Kesilen vergi muhtasar beyannameyle bildirilir; parayı alan, geliri yıllık beyannameye girerse kesilen tutarı hesaplanan vergiden mahsup eder.
Dayanak: GVK md. 94, 98 ve 121 · Ayrıntı: Serbest Meslek Makbuzu (e-SMM) Hesaplama
Muhtasar ve prim hizmet beyannamesi (MUHSGK)
Ödeme yapanın bir ayda kestiği vergileri ve çalışanların sigorta prim ve gün bilgilerini tek bildirimde veren beyanname; vergi kanunlarındaki muhtasar beyanname ile SGK'nın aylık prim ve hizmet belgesinin birleştirilmiş hâlidir.
Dayanak: GVK md. 98 ve 98/A · Ayrıntı: Muhtasar Beyanname Tahmini
Geçici vergi
Ticari kazanç sahipleri ile serbest meslek erbabının, cari yılın gelir vergisine mahsup edilmek üzere üçer aylık dönem kazançları üzerinden ödediği vergi. Kurumlar da aynı esaslarla, kurumlar vergisi oranında geçici vergi öder.
Dayanak: GVK mükerrer md. 120; KVK md. 32 · Ayrıntı: Geçici Vergi Hesaplama
Tevsik zorunluluğu
Belirli tutarı aşan tahsilat ve ödemelerin banka, benzeri finans kurumu ya da PTT aracılığıyla yapılıp bu kurumların düzenlediği belgeyle kanıtlanması ödevi. Kanun bu ödevi getirme ve kapsamını belirleme yetkisini Hazine ve Maliye Bakanlığına verir; tutar sınırı tebliğle belirlenir, uymayana özel usulsüzlük cezası kesilir.
Dayanak: VUK mükerrer md. 257 ve mükerrer md. 355 · Ayrıntı: Özel usulsüzlük cezası aracı
Cari, kasa ve kayıt düzeni
Kanunda tanımı olmayan ama her gün kullanılan terimler; ön muhasebenin kendisi bunlardan oluşur.
Ön muhasebe
İşletmenin satış, alış, tahsilat, ödeme, cari, stok, kasa ve banka hareketlerinin işlem günü kaydedilip izlenmesi. Yasal defter tutmak ve beyanname vermek değildir; o işlerin dayandığı belgeyi ve kaydı hazırlar.
Ayrıntı: Ön muhasebe nedir?
Cari hesap
Bir müşteri ya da tedarikçiyle yapılan satış, alış, tahsilat ve ödemelerin tek hesapta toplandığı kayıt; bakiyesi o kişiyle aranızdaki net alacağı ya da borcu gösterir. Cari hesap ekstresi bu hareketlerin tarih sırasıyla dökümüdür; iki tarafın ekstresini karşılaştırıp bakiyede uzlaşmaya mutabakat denir.
Ayrıntı: Cari hesap takibi sayfası
Mizan
Belirli bir tarihte her hesabın toplam borcunu, toplam alacağını ve bakiyesini yan yana gösteren tablo; borç ve alacak toplamlarının eşitliği kayıtların tutup tutmadığını gösterir. İşletme sahibi için kasa, banka, alıcılar, satıcılar ve stok satırları en hızlı durum özetidir.
Ayrıntı: Mizan okuma yazısı
Vade farkı
Bedelin vadeli ödenmesi ya da zamanında ödenmemesi nedeniyle satış bedeline eklenen tutar. KDV matrahına dahildir ve esas işlemin tabi olduğu oranla vergilendirilir; zamanında ödenmeyen bedel için sonradan istenen vade farkı ayrıca faturalanır.
Dayanak: KDVK md. 24/c; KDV Genel Uygulama Tebliği III/A-5.2 · Ayrıntı: Vade Farkı Hesaplama
Defter, envanter ve dönem sonu
Yıl sonunda mali müşavirden duyulan terimler; çoğu Vergi Usul Kanunu'nun defter ve değerleme hükümlerinden gelir.
Bilanço esası ve işletme hesabı esası
Tüccarın defter tutma usulü: birinci sınıf tüccarlar bilanço esasına, ikinci sınıf tüccarlar işletme hesabı esasına göre defter tutar. Her türlü ticaret şirketi birinci sınıftadır; şahıs işletmesinin sınıfını yıllık alış, satış ya da iş hasılatı belirler, dileyen bilanço esasını kendisi de seçebilir.
Dayanak: VUK md. 176, 177 ve 178 · Ayrıntı: Defter Sınıfı Belirleme — Bilanço mu, İşletme Hesabı mı?
Defter tasdiki
Kâğıt ortamda tutulan yevmiye, envanter, işletme ve serbest meslek kazanç defterlerinin kullanılmaya başlamadan önce notere onaylatılması; işine devam eden mükellef bunu defteri kullanacağı yıldan önceki son ayda yaptırır. Elektronik ortamda tutulan defterlerde beratın alınması tasdik hükmündedir.
Dayanak: VUK md. 220, 221, 223 ve 226/A · Ayrıntı: e-Defter sayfası
Envanter
Bilanço günündeki mevcutları, alacakları ve borçları saymak, ölçmek, tartmak ve değerlemek suretiyle kesin ve ayrıntılı olarak tespit etmek. Bilanço esasında envanter işe başlarken ve her hesap döneminin sonunda çıkarılır ve envanter defterine yazılır.
Dayanak: VUK md. 185 ve 186 · Ayrıntı: Stok takibi sayfası
Amortisman
İşletmede bir yıldan fazla kullanılan ve yıpranan, aşınan ya da değer kaybeden varlıkların maliyetinin, kullanım yıllarına yayılarak gider yazılması. Oranları Hazine ve Maliye Bakanlığı, varlıkların faydalı ömrüne göre belirleyip ilan eder.
Dayanak: VUK md. 313 ve 315 · Ayrıntı: Amortisman Hesaplama
Demirbaş
İşletmede bir yıldan fazla kullanılmak üzere alınan masa, bilgisayar, alet ve edevat gibi varlıklar; kural olarak amortismanla gider yazılır. Bedeli kanundaki haddi (2026 için 12.000 TL) aşmayan demirbaş amortismana tabi tutulmadan doğrudan gider yazılabilir; teknik ve ekonomik bütünlük taşıyanlarda had topluca dikkate alınır.
Dayanak: VUK md. 313 · Ayrıntı: Demirbaş gider yazma sınırı yazısı
Şüpheli alacak
Ticari ve zirai kazancın elde edilmesi ve sürdürülmesiyle ilgili olup dava ya da icra safhasında bulunan alacaklar ile protestoya ya da yazıyla birden fazla istenmesine rağmen ödenmeyen ve 2026 için 25.000 TL'yi aşmayan alacaklar. Bunlar için değerleme günündeki tasarruf değerine göre karşılık ayrılabilir.
Dayanak: VUK md. 323 · Ayrıntı: Şüpheli alacak yazısı
Reeskont
Vadesi gelmemiş senetli alacak ve borçların değerleme gününün değerine indirgenmesi; senette faiz oranı yazılıysa o oran, yazılı değilse Merkez Bankasının resmî iskonto haddi uygulanır. Reeskont isteğe bağlıdır, ama alacak senetlerine uygulayan borç senetlerine de uygulamak zorundadır.
Dayanak: VUK md. 281 ve 285 · Ayrıntı: Çek ve Senet Reeskontu Hesaplama
