Geri ödeme süresi bir yatırımın kaç yılda kendini kapattığını söyler, o paranın o yıllar boyunca elde tutulmasının maliyetini söylemez. Yüksek faiz ortamında bu boşluk küçük değil. Üç yılda amorti olan bir makine, aynı dönemde işletmenin katlandığı finansman maliyetiyle iskonto edildiğinde pekâlâ negatif net bugünkü değer verebilir.
"Amorti Olma" Aslında Neyi Ölçüyor#
Türkçede yatırım için kullanılan "amorti olmak" ifadesi iki ayrı şeyi karıştırıyor. Muhasebedeki amortisman, sabit kıymetin maliyetinin faydalı ömre yayılmasıdır ve nakit çıkışı doğurmaz. Yatırım kararındaki geri ödeme süresi ise makinenin ürettiği net nakit akışının, başlangıçtaki nakit çıkışını hangi tarihte kapattığını gösterir. İki kavram aynı sabit kıymete bakar ama farklı sorular sorar.
Geri ödeme süresinin cazibesi hesaplanmasının kolaylığında. Yatırım tutarını yıllık net nakde bölersiniz, sonuç yıl cinsinden çıkar. Buradaki sessiz varsayım da tam bu bölme işleminin içinde saklı: bugünkü 1 TL ile üçüncü yıldaki 1 TL eşit sayılıyor.
Kriterin ikinci körlüğü geri ödemeden sonrasını hiç görmemesi. Üç yılda kendini kapatıp dördüncü yıl hurdaya çıkan bir makine ile üç yılda kapatıp sekiz yıl daha çalışan bir makine, bu kritere göre birbirinin aynıdır.
Örnek: 1.800.000 TL'lik Enjeksiyon Makinesi#
Konya'da plastik enjeksiyon yapan bir limited şirket, kapasite artışı için 1.800.000 TL'ye makine alıyor. Faydalı ömrü beş yıl kabul ediyoruz; gerçek süre, Gelir İdaresi Başkanlığının yayımladığı amortisman listesinde kıymetin hangi sınıfa girdiğine göre belirlenir, kendi kıymetiniz için amortisman hesaplama aracıyla yöntem ve süre karşılaştırması yapabilirsiniz.
Yıllık nakit akışını yukarıdan aşağı kuralım:
| Kalem | Tutar |
|---|---|
| Makinenin sağladığı ek katkı payı | 900.000 TL |
| Ek nakit giderler (operatör, bakım, sigorta) | −220.000 TL |
| Amortisman (1.800.000 / 5) | −360.000 TL |
| Vergi öncesi kâr | 320.000 TL |
| Kurumlar vergisi (%25) | −80.000 TL |
| Vergi sonrası kâr | 240.000 TL |
| Amortismanın geri eklenmesi | +360.000 TL |
| Yıllık net nakit akışı | 600.000 TL |
Amortisman nakit çıkışı olmadığı için vergi hesaplandıktan sonra geri ekleniyor; sağladığı 90.000 TL'lik yıllık vergi kalkanı da bu 600.000 TL'nin içinde duruyor.
Geri ödeme süresi buradan tek adımda çıkıyor: 1.800.000 / 600.000 = 3 yıl. Beş yılda toplanan nakit 3.000.000 TL, yatırımın 1.800.000 TL üzerine nominal olarak 1.200.000 TL bıraktığı görülüyor. Kriter yeşil yanıyor.
Bu arada makinenin başabaş noktasını da kaydırdığını atlamamak gerek; ek sabit giderin hangi satış hacminde karşılandığını görmek için başabaş noktası hesaplama aracına yeni sabit gider ve birim katkı payını girmek yeterli.
Aynı Makinenin Net Bugünkü Değeri#
Şimdi aynı akışları iskonto edelim. Şirket bu yatırımı kredi ile finanse ediyor ve sermaye maliyetini TCMB kısa vadeli avans oranı seviyesinde, %39,75 olarak alıyoruz. Bu oran 20 Aralık 2025'ten beri yürürlükte.
| Yıl | Net nakit akışı | İskonto faktörü | Bugünkü değer |
|---|---|---|---|
| 1 | 600.000 TL | 0,7156 | 429.338 TL |
| 2 | 600.000 TL | 0,5120 | 307.220 TL |
| 3 | 600.000 TL | 0,3664 | 219.835 TL |
| 4 | 600.000 TL | 0,2622 | 157.308 TL |
| 5 | 600.000 TL | 0,1876 | 112.562 TL |
| Toplam | 1.226.263 TL |
Net bugünkü değer = 1.226.263 − 1.800.000 = −573.737 TL.
Nominal olarak 1.200.000 TL kazandıran yatırım, bugünkü değere indirgendiğinde 573.737 TL kaybettiriyor. Aradaki 1,77 milyon TL'lik uçurumun tamamı, kriterin görmezden geldiği zaman değerinden ibaret.
Bir ayrıntı daha var. Nakit akışları iskonto edildiğinde kümülatif toplam beşinci yıl sonunda bile 1.226.263 TL'de kalıyor; yani iskontolu geri ödeme süresi makinenin ömrü içinde hiç dolmuyor. Nominal kritere göre üç yıl, iskontolu kritere göre asla.
İskonto Oranı Olarak Ne Alınmalı#
Bütün hesabın kaderi bu tek sayıya bağlı, o yüzden gelişigüzel seçilemez. Üç yaygın yaklaşım var.
Kredi maliyeti. Yatırım kredi ile finanse ediliyorsa kredinin yıllık efektif maliyeti doğrudan iskonto oranıdır. Sözleşmedeki faiz oranına dosya masrafı, komisyon ve BSMV gibi kalemler eklenerek bulunur. Piyasada geçerli seviyeyi tartmak için mevzuattaki referanslar fikir verir: TCMB kısa vadeli avans oranı %39,75, ticari işlerde temerrüt faizi aynı seviyede, mal ve hizmet tedarikinde TTK 1530 kapsamındaki geç ödeme faizi ise 2026 başından beri %43.
Alternatif getiri. Özkaynakla finanse ediliyorsa, aynı paranın risksiz ya da düşük riskli bir enstrümanda getireceği oran taban kabul edilir. Bir yatırımın anlamlı olması için bu tabanı aşması gerekir.
Özkaynak beklentisi. Ortakların sermayeden bekledikleri getiri, kredi maliyetinin üzerindedir çünkü ortaklar riski son sırada taşır. Karma finansmanda ikisinin ağırlıklı ortalaması kullanılır.
Oranın etkisini görmek için aynı makineyi farklı iskonto oranlarıyla değerlendirelim:
| İskonto oranı | 5 yıllık bugünkü değer | Net bugünkü değer |
|---|---|---|
| %19,9 | 1.800.000 TL | 0 TL |
| %31 (kanuni faiz) | 1.433.795 TL | −366.205 TL |
| %39,75 (TCMB kısa vadeli avans) | 1.226.263 TL | −573.737 TL |
| %43 (TTK 1530 geç ödeme faizi) | 1.162.000 TL | −638.000 TL |
İç Verim Oranı: Tek Sayıya İnen Cevap#
Tablodaki ilk satır aslında bir isme sahip. Net bugünkü değeri sıfıra eşitleyen iskonto oranına iç verim oranı deniyor ve bu makinede yaklaşık %19,9.
İç verim oranının pratik değeri, karşılaştırmayı tek cümleye indirmesinde: yatırım yılda %19,9 getiriyor, finansmanı %39,75'e mal oluyor. Aradaki yaklaşık 20 puanlık fark, yatırımın neden negatif NBD verdiğinin özeti.
Bu karşılaştırmayı kendi rakamlarınızla kurmak için yatırım NBD ve İVO hesaplama aracına yatırım tutarını, yıllık nakit akışlarını ve iskonto oranını girmeniz yeterli; araç geri ödeme süresini de aynı ekranda gösterdiği için iki kriterin nerede ayrıştığı doğrudan görünüyor.
İç verim oranının bir zaafı var: nakit akışları yıl içinde işaret değiştiriyorsa, yani ara yıllarda ek yatırım gerekiyorsa, birden fazla matematiksel çözüm çıkabiliyor. Böyle projelerde NBD tek başına daha güvenilir.
Nominal mi Reel mi#
Bir tutarlılık kuralı var ve atlandığında bütün hesap bozuluyor: nakit akışları nominal tahmin edilmişse iskonto oranı da nominal olmalı, reel tahmin edilmişse oran da reel olmalı.
Enjeksiyon makinesi örneğinde yıllık 600.000 TL'yi beş yıl boyunca sabit tuttuk. Bu, satış fiyatlarının da maliyetlerin de artmadığı bir varsayım, yani reel bir tahmin. Ama iskonto oranı olarak nominal bir finansman maliyetini kullandık. İki tarafı da nominale çekmek isterseniz, gelecek yılların nakit akışlarını beklenen fiyat artışıyla büyütmeniz gerekir.
Uygulamada işletmelerin çoğu bunu tersinden yapıyor: nakit akışını bugünkü fiyatlarla sabit tahmin edip yüksek nominal oranla iskonto ediyor. Bu, yatırımı sistematik biçimde olduğundan kötü gösterir.
Örneğimizi düzeltelim. Nakit akışlarının yılda %20 nominal büyüdüğünü varsayarsak beşinci yılın akışı 600.000 değil 1.244.160 TL olur. Aynı %39,75 ile iskonto edildiğinde toplam bugünkü değer 1.619.793 TL'ye, net bugünkü değer de −180.207 TL'ye çıkar. Açık üçte bire iniyor ama işaret değişmiyor. Net bugünkü değerin sıfıra ulaşması için akışların yılda yaklaşık %27 büyümesi gerekiyor; bu da beş yıl boyunca kesintisiz bir fiyat ve hacim artışı demek. Varsayımı bu kadar yukarı çekmeden yatırım pozitife dönmüyor.
Amortisman Yöntemi Sonucu Değiştirir mi#
Değiştirir, ama sanıldığı yönde değil. Nominal olarak toplam amortisman her yöntemde aynıdır: 1.800.000 TL, beş yıla dağıtılır. Değişen tek şey dağılımın zamanlaması, ve iskonto hesabında zamanlama tam olarak fiyatı olan şeydir.
Normal amortismanda yıllık oran %20, yıllık tutar 360.000 TL. Azalan bakiyede oran normal oranın iki katı olarak uygulanır, yani %40; kanun bu yöntemde oranın %50'yi aşamayacağını söylediği için %40 sınırın altında kalıyor ve doğrudan kullanılabiliyor. Amortisman tabloları şöyle ayrışıyor:
| Yıl | Normal | Azalan bakiye | Vergi kalkanı farkı (%25) |
|---|---|---|---|
| 1 | 360.000 TL | 720.000 TL | +90.000 TL |
| 2 | 360.000 TL | 432.000 TL | +18.000 TL |
| 3 | 360.000 TL | 259.200 TL | −25.200 TL |
| 4 | 360.000 TL | 155.520 TL | −51.120 TL |
| 5 | 360.000 TL | 233.280 TL | −31.680 TL |
| Toplam | 1.800.000 TL | 1.800.000 TL | 0 TL |
Nominal toplam sıfır. Ama farkları aynı %39,75 ile iskonto edince toplam 45.040 TL pozitife dönüyor, çünkü avantaj erken yıllarda, dezavantaj geç yıllarda toplanıyor. Net bugünkü değer −573.737 TL'den −528.697 TL'ye çıkıyor.
45.040 TL'yi küçümsememek gerek; hiçbir ek yatırım yapmadan, yalnızca yöntem tercihiyle elde ediliyor. Ama 573.737 TL'lik açığı kapatmaya da yetmiyor. Yöntem seçimi bir yatırımı kurtarmaz, sadece iyi bir yatırımı biraz daha iyi yapar.
Geri Ödeme Süresi Nerede Hâlâ İşe Yarar#
Kriteri tamamen çöpe atmak da doğru değil. İki durumda anlamlı bir bilgi taşıyor.
Birincisi likidite. Nakit dengesi gergin bir işletme için "bu para bana ne zaman geri döner" sorusu, "bu yatırım ne kadar kazandırır" sorusundan acil olabilir. Geri ödeme süresi bir kârlılık ölçütü değil, bir likidite ölçütüdür ve bu haliyle kullanıldığında yanıltmaz.
İkincisi belirsizlik. Teknolojinin ya da talebin hızla değiştiği bir alanda beşinci yılın nakit akışını tahmin etmek zaten spekülasyon. Kısa geri ödeme süresi, tahminlerin kırılgan olduğu yerde bir risk filtresi işlevi görür.
Doğru kullanım ikisini birlikte okumaktan geçiyor. Geri ödeme süresi eleme kriteri, net bugünkü değer karar kriteri olsun. Önce "kabul edilebilir sürede geri döner mi" diye eleyin, elemeyi geçenler arasında NBD'si en yüksek olanı seçin.
Enjeksiyon makinesi bu sıralamada ilk filtreyi geçiyor, ikincisinde takılıyor. Karar yine de "hayır" olmak zorunda değil; kapasite darboğazı üretimi kilitliyorsa ya da müşteri sözleşmesi bu makineyi şart koşuyorsa yatırım yapılır. Fark şu ki, o zaman 573.737 TL'lik maliyet bilinerek üstlenilmiş olur. Görmeden üstlenmekle bilerek üstlenmek arasındaki mesafe, karar kriterinin bütün değeri.
Nakit akışı tahminlerini sağlam kurmak da ayrı bir iş. Geçmiş dönem gerçekleşmelerini elle toplamak yerine PONEO gibi bir ön muhasebe programında ürün ve müşteri bazlı katkı payını raporlamak, iskonto edilecek sayıların tahmin değil ölçüm olmasını sağlıyor.
- geri ödeme süresi mi net bugünkü değer mi
- geri ödeme süresi neyi gizler
- yüksek faiz ortamında yatırım kararı
- net bugünkü değer negatif çıkarsa ne olur
- iç verim oranı kredi faizi karşılaştırması
- makine yatırımı değerlendirme kriteri
